Próba szczelności instalacji wodnej - jak ją wykonać, jakie ciśnienie zastosować i kiedy jest potrzebna?

Jak wygląda próba szczelności instalacji wodnej, jakie ciśnienie powinno zostać zastosowane i jak długo należy obserwować instalację? Nie istnieje jedna wartość ciśnienia i jeden czas badania właściwe dla wszystkich rodzajów rur. Procedurę należy dobrać przede wszystkim do konkretnego systemu instalacyjnego, ciśnienia projektowego oraz zaleceń producenta.

Po co wykonuje się próbę szczelności instalacji wodnej?

Próba ciśnieniowa instalacji wodnej ma potwierdzić, że wykonana instalacja jest szczelna i może bezpiecznie pracować przy przewidzianych parametrach. Podczas badania do przewodów wprowadza się medium próbne – najczęściej wodę – a następnie podnosi jego ciśnienie do wartości określonej dla danego systemu.

Obserwacja manometru połączona z kontrolą wszystkich dostępnych połączeń pozwala wykryć między innymi:

• niedokładnie wykonane połączenia zaciskowe lub zaprasowywane,
• wadliwe zgrzewy rur PP-R,
• uszkodzone uszczelki i kształtki,
• nieszczelne połączenia gwintowane,
• uszkodzenia rur powstałe podczas montażu,
• nieprawidłowo podłączone rozdzielacze.

Samo spojrzenie na instalację po jej napełnieniu wodą nie zastępuje prawidłowej próby. Niewielka nieszczelność może nie być widoczna przy niskim ciśnieniu, a ujawnić się dopiero podczas badania albo późniejszej eksploatacji.

Próbę wykonuje się również po większych naprawach lub modernizacji instalacji, szczególnie wtedy, gdy wymieniono odcinki przewodów, rozdzielacze albo wykonano nowe połączenia.

Kiedy należy przeprowadzić próbę ciśnieniową?

Najważniejsza zasada brzmi: próbę szczelności trzeba wykonać, kiedy wszystkie połączenia są jeszcze dostępne do oględzin.

Nie powinno się więc czekać do momentu, gdy instalacja będzie już zabudowana.

Wytyczne systemowe KAN-therm wskazują wprost, że próbę należy wykonać przed zalaniem przewodów jastrychem oraz przed zakryciem bruzd i kanałów.

W domu jednorodzinnym oznacza to najczęściej wykonanie badania po zakończeniu montażu przewodów i rozdzielaczy, ale przed:

• wykonaniem tynków zakrywających instalację,
• zamurowaniem bruzd,
• wykonaniem zabudowy instalacyjnej,
• wylaniem jastrychu nad rurami prowadzonymi w podłodze.

Jeżeli instalacja jest wykonywana etapami, można przeprowadzać próby poszczególnych fragmentów. Szczególnie praktyczne jest to w większych budynkach lub przy rozbudowanych instalacjach rozdzielaczowych.

Po wykonaniu próby warto pozostawić instalację pod kontrolowanym ciśnieniem również podczas części kolejnych prac. Trzeba jednak robić to zgodnie z wymaganiami konkretnego systemu i warunkami na budowie.

Jak przygotować instalację do próby szczelności?

Prawidłowe przygotowanie instalacji ma bardzo duży wpływ na wiarygodność wyniku badania.

W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić, czy montaż został zakończony i wszystkie połączenia są wykonane zgodnie z technologią danego systemu. Z instalacji należy odłączyć lub odizolować elementy, które nie powinny być poddawane pełnemu ciśnieniu próbnemu.

Dotyczy to między innymi urządzeń i armatury, których dopuszczalne ciśnienie jest niższe od planowanego ciśnienia próby. Producenci wskazują również na potrzebę odłączenia elementów mogących zakłócać wynik badania, takich jak niektóre zawory bezpieczeństwa czy zbiorniki.

Następnie instalację należy przepłukać.

Po płukaniu można rozpocząć jej napełnianie czystą wodą. Wodę powinno się wprowadzać stopniowo, jednocześnie umożliwiając usuwanie powietrza z najwyżej położonych punktów instalacji.

Dlaczego dokładne odpowietrzenie instalacji jest tak ważne?

Jednym z najczęstszych błędów podczas próby ciśnieniowej jest pozostawienie dużej ilości powietrza w rurach.

Powietrze jest ściśliwe, natomiast woda w warunkach próby praktycznie nie. Jeżeli w instalacji pozostaną pęcherze powietrza, zachowanie manometru może być trudniejsze do interpretacji. Dodatkowo sprężone powietrze gromadzi znacznie więcej energii niż woda znajdująca się pod podobnym ciśnieniem.

Dlatego przy wodnej próbie szczelności instalację należy dokładnie odpowietrzyć przed rozpoczęciem właściwego badania.

Nie powinno się również gwałtownie zwiększać ciśnienia. Instalację napełnia się i obciąża stopniowo, obserwując jednocześnie połączenia.

Jakie ciśnienie próby instalacji wodnej zastosować?

To najczęstsze pytanie pojawiające się podczas wykonywania instalacji i jednocześnie miejsce, w którym łatwo o zbyt daleko idące uproszczenie.

Nie można powiedzieć, że próba szczelności instalacji wodnej zawsze musi być wykonywana przykładowo przy 6, 10 czy 15 barach.

Właściwe ciśnienie zależy między innymi od:

• ciśnienia projektowego instalacji,
• rodzaju rur,
• rodzaju połączeń,
• maksymalnego ciśnienia dopuszczalnego dla elementów instalacji,
• konkretnego systemu producenta,
• zastosowanej procedury badawczej.

Dobrym przykładem są aktualne wytyczne KAN-therm. Dla instalacji zimnej, ciepłej oraz cyrkulacji wody użytkowej producent podaje ciśnienie próbne określane jako 1,1 wartości ciśnienia projektowego systemu. Jednocześnie producent przewiduje określoną, kilkuetapową procedurę badania instalacji z tworzyw.

Z kolei w dokumentacji systemów Uponor można znaleźć procedury, w których instalację z rur PEX odpowiednio kondycjonuje się przed właściwą oceną szczelności. W jednej z procedur producent wskazuje między innymi zwiększenie ciśnienia podczas etapu kondycjonowania ze względu na właściwości elastyczne PEX-a.

Jeszcze inaczej może wyglądać próba konkretnego systemu PP-R. Aquatherm dla jednego ze swoich systemów PP-R opisuje wieloetapową procedurę obejmującą próbę wstępną, główną i końcową oraz określa konkretne wartości ciśnienia przeznaczone właśnie dla tego systemu.

Pokazuje to, dlaczego szukanie w internecie odpowiedzi w rodzaju „każdą instalację wodną próbujemy przy 10 barach” może prowadzić do błędu.

Najpierw należy ustalić producenta i rodzaj zastosowanego systemu, a następnie zastosować jego aktualną instrukcję wykonywania próby.

Jak przebiega próba szczelności instalacji wodnej?

Szczegółowa procedura zależy od systemu, ale można wskazać kilka wspólnych etapów.

Po przepłukaniu, napełnieniu i dokładnym odpowietrzeniu instalacji warto pozostawić ją na czas pozwalający na wyrównanie temperatury wody i przewodów z temperaturą otoczenia. Dopiero później rozpoczyna się właściwe zwiększanie ciśnienia.

Do układu podłącza się pompę do prób ciśnieniowych oraz odpowiedni manometr.

Ciśnienie zwiększa się stopniowo aż do osiągnięcia wartości przewidzianej przez procedurę producenta.

Następnie sprawdzane są dostępne połączenia. Nie powinno występować roszenie, sączenie ani widoczny wyciek.

W przypadku instalacji z tworzyw procedura bardzo często obejmuje etap stabilizacji lub kondycjonowania instalacji. Dopiero po nim rozpoczyna się część próby, na podstawie której ocenia się zmianę ciśnienia w określonym czasie.

Przykładowo KAN-therm przewiduje dla swoich instalacji tworzywowych najpierw kontrolę przy obniżonym ciśnieniu, następnie etap zasadniczy oraz kolejną obserwację po zmianie ciśnienia. Producent określa zarówno czas poszczególnych etapów, jak i kryteria pozytywnego wyniku.

Dlatego sam schemat „napompować instalację i sprawdzić manometr następnego dnia” nie jest prawidłową procedurą odbiorową, jeśli nie odpowiada wymaganiom zastosowanego systemu.

Ile powinna trwać próba szczelności?

Podobnie jak w przypadku ciśnienia nie istnieje jeden czas właściwy dla każdej instalacji.

Poszczególne procedury mogą przewidywać próbę wstępną, etap stabilizacji oraz próbę zasadniczą. Czas badania należy więc odczytać z dokumentacji danego systemu.

Przykładowo aktualny formularz KAN-therm dla instalacji tworzywowych przewiduje etap zasadniczy trwający 30 minut, po którym następuje obniżenie ciśnienia i kolejny okres kontroli.

Uponor w wytycznych dotyczących PEX również uwzględnia czas potrzebny na kondycjonowanie przewodów przed właściwą oceną szczelności.

Nie należy więc uznawać popularnych wartości typu „30 minut”, „2 godziny” albo „24 godziny” za uniwersalny wymagany czas próby każdej instalacji wodnej.

Próba szczelności rur PEX

Rury PEX i PE-RT są obecnie bardzo często wykorzystywane w instalacjach wodnych wykonywanych w systemie rozdzielaczowym. Ich zaletą jest możliwość prowadzenia długich odcinków rur bez połączeń ukrytych w podłodze.

Podczas próby trzeba jednak uwzględnić właściwości tworzywa.

Rura pod wpływem ciśnienia może nieznacznie zmieniać swoje wymiary. W początkowej fazie badania może więc występować zmiana wskazania manometru związana z zachowaniem materiału, a nie z rzeczywistym przeciekiem.

Szczególnie dobrze pokazują to wytyczne Uponor dotyczące PEX-a. Producent opisuje etap kondycjonowania rur właśnie dlatego, że średnica przewodu może nieznacznie zwiększać się pod wpływem ciśnienia.

Z tego powodu spadku ciśnienia podczas pierwszych minut próby PEX nie należy automatycznie interpretować jako nieszczelności. Wynik trzeba oceniać zgodnie z procedurą producenta.

Oczywiście widoczny wyciek, krople wody albo roszenie złączki zawsze wymagają sprawdzenia.

Próba szczelności instalacji PP-R

Również instalacje wykonywane z rur polipropylenowych PP-R wymagają uwzględnienia właściwości materiału.

Najbardziej charakterystycznym miejscem potencjalnego problemu są połączenia zgrzewane. Nieprawidłowa temperatura zgrzewania, zbyt mała lub zbyt duża głębokość wsunięcia rury albo niewłaściwy czas nagrzewania może spowodować wadę połączenia.

Podczas próby PP-R znaczenie ma również temperatura.

Aquatherm zwraca uwagę, że różnica temperatur przewodu oraz medium próbnego wpływa na odczyt ciśnienia. Według dokumentacji producenta zmiana temperatury o 10 K może w określonych warunkach powodować zmianę wskazania wynoszącą około 0,5–1 bar.

To kolejny powód, dla którego nie powinno się rozpoczynać próby bezpośrednio po napełnieniu bardzo zimnej instalacji cieplejszą wodą albo wykonywać jej w miejscu, gdzie temperatura w ciągu badania gwałtownie się zmienia.

A co z rurami wielowarstwowymi i instalacjami metalowymi?

W domach stosuje się także rury wielowarstwowe, np. PE-X/Al/PE-X lub PE-RT/Al/PE-RT, a także przewody ze stali nierdzewnej czy miedzi.

Każdy z tych systemów może mieć inną procedurę odbiorową. Różnić mogą się dopuszczalne ciśnienia, sposób stabilizacji instalacji oraz kryteria oceny spadku ciśnienia.

Nie należy więc przenosić procedury znalezionej dla rur PP-R bezpośrednio na instalację wielowarstwową tylko dlatego, że obie instalacje doprowadzają wodę do tych samych punktów poboru.

Najbardziej wiarygodnym dokumentem jest instrukcja techniczna producenta konkretnego systemu zastosowanego na budowie.

Próba wodą czy sprężonym powietrzem?

Podstawową metodą sprawdzania instalacji wodnej jest próba wodna. Są jednak sytuacje, w których wykorzystanie wody może być problematyczne.

Najbardziej oczywistym przykładem jest budowa zimą. Jeżeli po badaniu nie można dokładnie opróżnić instalacji, pozostająca w rurach woda może zamarznąć i uszkodzić przewody lub armaturę.

Niektórzy producenci dopuszczają w takich sytuacjach próbę sprężonym powietrzem. KAN-therm wskazuje możliwość takiego rozwiązania między innymi przy niskiej temperaturze, jednocześnie określając odrębną procedurę i ograniczenia dotyczące ciśnienia.

Próby pneumatycznej nie należy jednak traktować jako prostego odpowiednika próby wodnej wykonywanego przy takim samym wysokim ciśnieniu.

Sprężony gaz magazynuje dużo energii, dlatego nieprawidłowo przeprowadzona próba pneumatyczna może być niebezpieczna. Powinna być wykonywana zgodnie z procedurą producenta oraz zasadami bezpieczeństwa, przy odpowiednio ograniczonym ciśnieniu.

Jak sprawdzić szczelność rur podczas próby?

Nie wystarczy obserwować samego manometru.

Podczas badania trzeba obejrzeć wszystkie dostępne połączenia: złączki, rozdzielacze, gwinty, miejsca przejścia z jednego systemu na drugi i podejścia pod armaturę.

Jeżeli pojawia się woda, wilgoć lub roszenie połączenia, miejsce powinno zostać oznaczone i naprawione.

Dopiero po usunięciu usterki wykonuje się kolejną próbę.

Nie należy wykonywać odbioru instalacji poprzez ciągłe dopompowywanie wody i jednoczesne uznawanie wyniku za pozytywny. Jeżeli procedura wymaga obserwowania zachowania określonego ciśnienia, niekontrolowane uzupełnianie go podczas etapu pomiarowego uniemożliwia prawidłową ocenę.

Spadek ciśnienia - czy zawsze oznacza nieszczelność?

Nie.

To jedna z najważniejszych kwestii przy interpretacji wyniku próby.

Spadek może być spowodowany faktycznym przeciekiem, ale może wynikać również z:

• niedokładnego odpowietrzenia instalacji,
• elastycznego odkształcenia rur z tworzywa,
• zmiany temperatury wody,
• zmiany temperatury otoczenia,
• nieszczelnego połączenia samej pompy lub manometru.

Dlatego po zauważeniu nieprawidłowego wyniku najpierw należy sprawdzić całą instalację oraz sprzęt pomiarowy.

Jeżeli spadek przekracza wartość dopuszczoną w procedurze producenta albo pojawia się widoczny przeciek, wyniku nie można uznać za pozytywny.

Nieszczelność trzeba usunąć, a próbę ciśnieniową instalacji wodnej wykonać ponownie.

Protokół próby szczelności - dlaczego warto go mieć?

Po prawidłowym wykonaniu badania powinien powstać protokół próby szczelności.

Nie jest to tylko formalny dokument. Może mieć bardzo duże znaczenie podczas odbioru robót, dochodzenia odpowiedzialności za ewentualną awarię albo realizowania gwarancji na system instalacyjny.

Producenci systemów instalacyjnych udostępniają własne formularze takich protokołów. KAN-therm wskazuje na przykład, że dokument powinien zawierać wartość zastosowanego ciśnienia próbnego, przebieg próby, odnotowane spadki ciśnienia oraz informację, czy wynik został uznany za pozytywny czy negatywny.

W praktyce w protokole warto zapisać co najmniej dane inwestycji i wykonawcy, rodzaj badanej instalacji, zastosowany system rur, medium użyte do próby, temperaturę, ciśnienie próbne, czas poszczególnych etapów, wynik obserwacji oraz datę wykonania badania.

Dokument powinien zostać podpisany przez osoby uczestniczące w odbiorze zgodnie z przyjętą na budowie procedurą.

Dobrym rozwiązaniem jest również wykonanie zdjęcia manometru i dokumentacji fotograficznej instalacji przed jej zakryciem.

Najczęstsze błędy podczas próby szczelności

Najpoważniejszym błędem jest całkowita rezygnacja z próby i założenie, że skoro instalacja nie przecieka po zwykłym napełnieniu, to została wykonana prawidłowo.

Problemem jest również przeprowadzanie badania dopiero po zakryciu przewodów. Nawet jeśli zostanie wtedy wykryta nieszczelność, jej lokalizacja i naprawa mogą wymagać zniszczenia nowych tynków lub posadzki.

Często spotykanym błędem jest także zastosowanie przypadkowej wartości ciśnienia – na przykład 10 barów – bez sprawdzenia dokumentacji systemu.

Do tego dochodzą niedokładne odpowietrzenie instalacji, wykonywanie pomiaru przy szybko zmieniającej się temperaturze, użycie manometru o zbyt małej dokładności oraz brak protokołu.

Szczególnie niebezpieczne może być samodzielne wykonywanie wysoko­ciśnieniowej próby sprężonym powietrzem bez znajomości właściwej procedury.

Próba szczelności przed zakryciem instalacji to niewielki koszt i duże zabezpieczenie

Dobrze wykonana próba szczelności instalacji wodnej pozwala wykryć błędy w momencie, kiedy dostęp do rur i złączek jest jeszcze łatwy. Właśnie dlatego powinna zostać przeprowadzona przed tynkowaniem, zabudową bruzd i wykonywaniem kolejnych warstw podłogi.

Najważniejsze jest jednak to, aby nie traktować próby ciśnieniowej jako procedury identycznej dla każdej instalacji. Ciśnienie próby, czas jej trwania i dopuszczalny sposób interpretacji zmian wskazań manometru zależą od rodzaju systemu oraz instrukcji jego producenta.

Inaczej może zachowywać się elastyczna instalacja PEX, inaczej PP-R, a jeszcze inaczej system wielowarstwowy czy metalowy.

Dlatego przed rozpoczęciem badania trzeba ustalić dokładny typ zastosowanych rur i złączek, sprawdzić aktualne wytyczne techniczne producenta, prawidłowo przygotować oraz odpowietrzyć instalację, a po zakończeniu badania sporządzić protokół próby szczelności. Dopiero pozytywny wynik prawidłowo przeprowadzonej próby powinien być sygnałem, że przewody można bezpiecznie zakryć.

Źródła techniczne

Aktualne wytyczne KAN-therm dotyczące płukania i prób szczelności instalacji oraz procedury dla instalacji tworzywowych opracowanej na podstawie EN 806-4.

Dokumentacja techniczna Uponor dotycząca prób ciśnieniowych systemów PEX oraz wpływu właściwości elastycznych PEX-a na przebieg badania.

Wytyczne aquatherm dotyczące prób szczelności instalacji PP-R, w tym wpływu temperatury na wskazania ciśnienia.

Źródło: Zespół redakcyjny portalu zbudujmydom.pl